Trở lại với văn chương

Trang văn học nước ngoài của Tuổi Trẻ cuối tuần này có một truyện ngắn của Tobias Wolff đi kèm một bài phỏng vấn do tôi thực hiện. Tobias Wolff là một trong những cây bút truyện ngắn và hồi ký xuất sắc nhất của Mỹ hiện tại. Ông đang dạy tại Đại học Stanford. Dưới đây tôi trích đăng một đoạn đầu bài phỏng vấn. Tôi sẽ đăng nốt cả bài phỏng vấn và truyện ngắn sau khi báo ra.

======
Phỏng vấn nhà văn Tobias Wolff
- Phan Việt thực hiện -

Tôi lập tức nhận ra Tobias Wolff với mái tóc bạc trắng khi đi qua cửa căng-tin của Đại học Stanford, nơi ông đang dạy viết văn. Ông ngồi một mình ở một bàn ăn, trước mặt là mấy miếng pizza, một chai nước cam, và một túi ni-lông nhỏ đựng hoa quả cắt sẵn mang đi từ nhà. Thấy tôi, ông đứng dậy chìa tay ra, cười, và xin lỗi tôi vì bận từ sáng nên giờ mới có thời gian ăn trưa (lúc đó là 1:30 chiều) và sẽ phải vừa nói chuyện với tôi vừa ăn. Cuộc nói chuyện của chúng tôi kéo dài 2 tiếng – một cuộc nói chuyện nhiều tiếng cười, và thỉnh thoảng Tobias Wolff lại đọc một đoạn viết ngắn của Tolstoy, Babel, Hemingway, hay Fitzgerald – hoàn toàn chỉ bằng trí nhớ. Bài phỏng vấn dưới đây trích từ cuộc nói chuyện này.

Phan Việt (PV): Ông có thấy khó khi phải hóa thân thành người khác lúc viết không?

Tobias Wolff (TW): Có. Và tôi nghĩ nó là một trong những thử thách lớn nhất, không chỉ của nhà văn, mà của việc làm một con người. Chúng ta làm quá nhiều những thứ tồi tệ đối với nhau bởi vì chúng ta không tưởng tượng được cảm giác khi là một người khác. Tôi thích tưởng tượng mình là người khác. Cô biết đấy, đôi khi tôi cũng chán ngấy việc là bản thân mình (cười).

PV:Nhưng dường như ai cũng từng vật vã tìm ra bản thân mình. Trong Old School (Trường Cũ), ông kể chuyện một nhà văn trẻ đã từng thần tượng Ayn Rand, Hemingway, và những nhà văn khác; sau đó anh ta đều thất vọng với những thần tượng này và phải tự tìm lấy giọng của mình. Đây có phải là một cái… ta tạm gọi là “lộ trình phát triển” chung của các nhà văn không?

Tobias Wolff (TW): Có, tôi nghĩ là tất cả các nhà văn trẻ đều có nhu cầu tìm kiếm một người cha hay người mẹ nghệ thuật nào đó, và sau đó, cũng như là đối với cha mẹ đẻ của mình, họ tách khỏi cha mẹ nghệ thuật. Họ có nhu cầu chịu ảnh hưởng và chối bỏ ảnh hưởng từ người khác. Về nhiều mặt, sự trưởng thành của một nhà văn cũng giống như sự trưởng thành của một con người; anh ta phải tìm kiếm thần tượng, phải tìm kiếm chỗ đứng của mình trong thế giới, phải tìm cách để viết, để bày tỏ bản thân, phải tìm ra giọng của chính mình; nó cũng giống như thử quần áo vậy, anh ta sẽ nhận ra, có những quần áo mặc vào không hợp với mình, thậm chí làm mình trông hết sức lố bịch, vậy là phải tìm cái hợp với mình.

PV: Trong một cuộc phỏng vấn trước đây, ông từng nói rằng quyết định tham gia chiến tranh ở Việt Nam của ông là một “quyết định văn học”?

TW: Đúng thế, nó có lẽ là một quyết định ngu ngốc (cười), nhưng hồi đó, tôi đang ngưỡng mộ Hemingway, Remarque, rồi Mailer, và tôi nghĩ là tôi cần phải có những kinh nghiệm tàn khốc để có thể trở thành một nhà văn cũng như một người đàn ông. Lúc đó, chiến tranh là một kinh nghiệm trung tâm trong cuộc đời những nhà văn mà tôi đang đọc. Thực ra nếu tôi đọc họ kỹ hơn, lẽ ra tôi phải hiểu ý họ định nói là đừng có tham chiến. Ồ, nhưng mà cô biết đấy, nhiều khi chúng ta đâu có chịu hiểu đâu (cười)

PV:Vậy là ông sang Việt Nam? Vào khoảng thời gian nào vậy?

TW: Từ tháng 4-1967 tới 4-1968. Tôi đóng quân ở gần Mỹ Tho.

(còn nữa)

Bổ sung ngày 30-3: Vì một số lí do, tôi chưa thể đăng bài phỏng vấn này lên blog, thành thật cáo lỗi cùng bạn đọc.

Giúp người dân Nhật

Nếu ở nước ngoài, bạn có thể gửi tiền ủng hộ tại:

1. American Red Cross (tôi gửi ở đây)

2. UNICEF

3. Salvation Army

4. USAID

Xuân sớm

Bạn tôi đi xem concert về gọi điện háo hức kể cho tôi câu chuyện của đôi vợ chồng biểu diễn trong concert. Họ gặp nhau lúc trẻ, chàng trai là người hâm mộ âm nhạc của cô gái, cô gái cũng hâm mộ âm nhạc của chàng trai; nhưng hai bên đều đã ràng buộc; vậy là ai đi đường nấy, vân vân và vân vân; 15 năm sau, họ gặp lại, hai bên đều đã trải qua đủ sóng gió, từ đó họ đi cùng đường, đến giờ hơn 20 năm. Bạn tôi cứ tấm tắc, thật là một câu chuyện có hậu, một câu chuyện đẹp. Bạn bảo "Tin không? Chỉ cần nhìn họ là đủ biết họ yêu nhau".

Tôi bảo dĩ nhiên là tôi tin. Mà tôi còn tin là cả tôi, bạn, và mọi người đều đang ở trong những câu chuyện có hậu, những câu chuyện đẹp của cuộc đời mỗi chúng ta mà không biết. Như hai người kia, bây giờ ở cuối đường, họ có thể nhìn lại mà nói về cái kết thúc có hậu; nhưng trong cái khoảng 15 năm xa cách, có ai biết được kết thúc đó. Tôi, bạn, và mọi người, trong thời điểm hiện tại, có thể đều đang ở trong cái 15 năm "lưu lạc" của chúng ta. Cũng có thể chúng ta phải mất 2 tháng, 2 năm, hoặc 20 năm và lâu hơn nữa để hiểu rằng ta đang ở trong một câu chuyện có hậu, một câu chuyện đẹp, hoặc ít nhất là trong một câu chuyện.

Và nếu bạn tin vào đạo Phật, thì bạn còn có thể lạc quan hơn nữa vì Phật nói mỗi chúng ta, trải qua vô lượng kiếp, rồi đều sẽ thành Phật hết. Và như thế, trong một đời người, không ai trong chúng ta cần tham lam làm mọi việc một cách hoàn hảo cả - bạn không cần phải vừa là ca sỹ nổi tiếng, vừa là doanh nhân thành đạt, vừa là người mẹ mẫu mực, vừa là người vợ hoàn hảo, lại vừa là người bạn hữu hảo, người chị đáng kính... (1) Không cần vội và tham thế làm gì. Trong một đời sống, bạn có thể chỉ cần chọn làm thật tốt một việc - như trong đời này, bạn có thể chọn chỉ làm ca sỹ thật tốt, đời sau bạn sẽ là người mẹ thật tốt, đời sau nữa đến trồng nho ở Florence, đời sau nữa làm lãnh tụ giải phóng da đen.

Nhưng ở đời này hay đời nào, cũng phải cố gắng ra khỏi vòng đối-đãi.

San Jose bắt đầu vào mùa xuân, sớm hơn phần còn lại của nước Mỹ tới cả tháng. Cỏ tràn lên không giấu diếm, dâng từng ngày từ dưới chân đồi nhiều đất ấm lên đỉnh đồi còn lác đác tuyết phủ, lấn từ vạt đồi này sang vạt đồi khác, màu xanh mỗi ngày một vững. Hoa cải mù-tạt và cúc tràn trề, anh đào sáng trời. Nhìn chừng ấy sự sống vươn lên sau mùa đông, không thể không tin vào sự hồi sinh và quy luật thành-trụ-hoại-sinh.

====

(1) Đoạn này và đoạn sau không phải Phật nói mà là tôi cứ mạnh dạn suy như thế. A di đà Phật!

Quảng cáo

1. Trang web tài chính GAFIN của các bạn tôi:

http://gafin.vn

2. Tôi đang tìm người dịch sách - sách văn học và sách khoa học xã hội, từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Bạn nào có mong muốn, xin liên hệ; nhất là các bạn du học sinh.

Dịch sách là một việc thử thách lòng kiên nhẫn rất nhiều nhưng dịch xong một cuốn sách hoặc làm xong một cuốn sách cũng rất vui.

Hemingway on writing

"Nếu một nhà văn định viết về sự sa ngã của anh ta - với tư cách một con người và một nhà văn - anh ta phải chấp nhận sự sa ngã đó và viết về nó.

Anh ta có thể hư cấu và tưởng tượng toàn bộ câu chuyện nhưng anh ta phải hư cấu một cách rốt ráo. Đấy là điều cơ bản nhất, nếu anh ta muốn cái anh ta viết ra là văn học.

Một nhà văn có thể hư cấu mọi từ ngữ, ý tưởng, và hành động; nhưng anh ta phải hư cấu triệt để. Dứt khoát không được hư cấu nửa vời chỉ để cho tiện hoặc để khớp với những hành động anh ta còn nhớ được.

Và anh ta phải biết rõ mình đang viết về cái gì.

Sử dụng các chi tiết thật luôn là cách viết khó hay nhất. Bịa đặt là cách dễ nhất và tốt nhất. Nhưng để bịa đặt được thì trước hết phải biết mình đang viết về cái gì và phải tự tin.

Nó giống như là lái tàu sau khi bờ biển đã khuất. Nếu anh ta tự tin thì anh ta sẽ ổn. Nhưng để có sự tự tin thì anh ta phải biết rõ mình đang làm gì."

================

Nguyên bản tiếng Anh:

"If he's going to write about himself going to hell as a man and a writer, he has to accept that and write about it.

He can make it all up and imagine it all but he must imagine it truly. That's it. If he wants it to be literature.

You can make up every word, thought, and action. But you must make them up truly. Not fake them to suit your convenience or to fit some remembered actions.

And you must know what things are about.

Using actual stuff is the most difficult writing in the world to have good. Making it all up is the easiest and the best. But you have to know what things are about before you start and you have to have confidence. It's like navigating once you have dropped the shore out of sight astern. If you have confidence you're alright. But to have confidence you have to know your stuff."

Về tình yêu

Tôi cứ nhớ mãi hồi mùa hè vừa rồi, khi bố mẹ tôi sang Chicago thăm tôi; chiều tối nào, tôi cũng thấy hai người đứng ở trong nhà nhìn qua cửa sổ chờ tôi từ trường về.

Hôm nay 8-3, tôi định viết một bài essay nghiêm chỉnh nói về tình yêu; rút cục tôi chẳng nói được gì.

Ghi vội ở Hà Nội (7): Lại đi

- Thưa thầy, trong trường hợp đó thì nên làm thế nào?
- Thuận theo tự nhiên mà làm.
- Nhưng có hai loại tự nhiên - cái tự nhiên thô sơ theo dục vọng, có thể đi đến lầm lạc, và cái tự nhiên của Đạo; vậy làm sao để...
- Thuận theo cái tự nhiên của Nghiệp.
- Làm sao biết đó là tự nhiên của Nghiệp?
- Khi nào cô giáo không cưỡng lại được thì cô biết đó là tự nhiên của Nghiệp

===========
Trong lần về Hà Nội này, một trong những điều làm tôi vui nhất là những lần đến chùa TN chơi với đại đức TMT. Tôi biết thầy từ mùa hè trước vì thầy là một trong những học viên của lớp bồi dưỡng công tác xã hội sau đại học mà tôi giảng ở ĐH Khoa học xã hội và nhân văn. Đến chùa chơi lần nào tôi và các học viên cũ của lớp đó cũng ăn cơm chay với thầy, nghe thầy nói chuyện; nhờ đó tôi hiểu thêm một số thứ tôi vốn chỉ lờ mờ hiểu khi trước. Ví dụ năm 2004, tôi viết Phù Phiếm Truyện chỉ xuất phát từ câu nói của người bạn: "đời thế là không có gì sướng bằng". Lúc ấy, tôi chỉ có cảm giác lờ mờ rằng hình như trong phát ngôn đó có gói tất cả các vấn đề của đời người: người ta xuất phát từ cái tâm so sánh "bằng" hay "không bằng" trong "sướng/khổ" về "gì" tức là mọi thứ trên thế gian, mà sinh ra mọi thứ hỉ nộ ái ố. Lần này, tôi được thầy giải thích mọi thứ rõ ràng và thấu đáo hơn. Dĩ nhiên tôi không thể nói lại được những gì thày nói; tôi ghi lại điều này ở đây chỉ để khẳng định một điều là kiến thức quan trọng nhưng tầm đạo có lẽ còn quan trọng hơn. Tầm đạo ở đây là đi tìm sự thật.

=============

PHÙ PHIẾM TRUYỆN

Để trêu K.

Lời tác giả: Truyện này tôi viết trêu một người bạn; vì bạn này viết một câu là “Buổi tối tĩnh lặng một tí, các ấy lên gác thượng nghe bản này (một bản nhạc trong phim Điện Biên Phủ) bằng đôi loa ngon ngon, cộng thêm ly Gin, điếu Marl cầm tay, gái (im lặng) ngồi cạnh, trăng sao rì rào, nghe mà lòng miên man nghĩ về thời cuộc, đời thế là không có gì sướng bằng.”. Người bạn tên Kiên, nên phóng tác nhân vật trong truyện là K.

***

Để có mặt tại sân thượng một quán cà-phê với rượu Gin, thuốc Marl và “gái” vào một tối cuối tuần, K phải rời khỏi nhà.

K mới 25 tuổi, đẹp trai, có học, và chưa vợ. Rời khỏi nhà vào tối thứ Bảy - điều này nghe có vẻ hiển nhiên.

*
Để ra khỏi nhà, thường cần có một lý do. Đi làm. Đi sinh nhật bạn. Đi chợ. Đi có hẹn. Đi chơi. Vân vân…

Đôi khi người ta ra khỏi nhà vì không có lí do gì để ngồi ở nhà.

Không có lí do là một tình trạng đáng sợ với hầu hết những người có một chút tự nhận thức. Sự vắng lặng của suy nghĩ hoặc suy nghĩa thường làm cho người ta hoảng sợ.

*
Nghĩa (meaning) là sản phẩm của suy diễn nội tâm hơn là thực tại. Nhân-quả là cái chỉ tồn tại trong thế giới tư duy; chứ thường không quan sát trực quan được. Sự mô phỏng hoặc suy diễn về nhân quả thì có.

Theo một nghĩa nào đó, thế giới này là một tổng thể chắp vá các mô phỏng của thế giới tư duy.

*
K không đi một mình mà đi với một người bạn gái. Thống kê ¹ cho thấy 99,9% những người ở độ tuổi 25, đẹp trai và chưa vợ, thường ra khỏi nhà vào tối thứ bảy cùng với một ai đó; hoặc có thể ra khỏi nhà một mình nhưng sẽ gặp một ai đó. Chỉ có 0,1% không gặp ai. Số 0,1% này thường bị coi là “lập dị” và/hoặc “thiên tài” .
Sau nhiều hành trình vòng vèo, K và người bạn gái có mặt ở trên sân thượng một nhà hàng. K không biết nhà hàng này. Người bạn gái dẫn anh tới đây vì - theo lời cô ấy - “nó lạ”. “Lạ” - sau này K nhận ra - vì nó nằm trên một sân thượng hẻo lánh, bàn ghế không phải là ghế gỗ hay ghế sắt Xuân Hoà; bài trí có cả tranh của Thành Chương ² lẫn ảnh Kurk Cobain ³ và Che Guevara ⁴. Nhạc lạ. Khách lạ. Đồ uống không ở trong những cái cốc thuỷ tinh Trung Quốc trắng và cao thông thường. Đèn treo cũng lạ. Cây cảnh treo cũng lạ. Vân vân. Trăm nghìn thứ lớn nhỏ khác nhau…

“Lạ” là một thứ “giá trị gia tăng”, không có hình thù cụ thể nhưng có thể truy dấu qua hoá đơn tính tiền khi K trở về nhà. Một ly Gin ở đây đắt hơn X đồng so với cái quán Dilmah lỗi thời ở đầu phố. K không thực sự thấy tiếc. Bởi vì người bạn gái đã có vẻ rất hứng khởi.

*
Hầu hết những người nghèo bình thường lo lắng về thiếu ăn. Hầu hết những người-có-học-bình-thường lo lắng về sự tầm thường. Khác biệt là cái họ tìm kiếm. Họ hưởng thụ sự nhận-thức-về-cái-khác-biệt và cả sự tìm-kiếm-cái-khác-biệt. Đôi khi họ bị đánh bẫy trong chính sự say sưa của mình.

Một số người - ở cuối hành trình này - nhận ra một sản phẩm phụ mà họ đã không chờ đợi: nhận ra rằng sự khác biệt của họ - đôi khi có tên là “vĩ đại” - không có cái ngang xứng tầm vóc trong thế giới này và (có lẽ) chẳng để làm gì. Kết quả của nhận thức này đôi khi là sự tự tử. Thuật ngữ khoa học gọi là “Phá sản sự sống”, tiếng Latin là Lifeahueyoscnhuqón ⁵.

*
Gin – cũng giống Vodka - được làm từ nước và rượu chưng cất nguyên chất, pha thêm vị. Người ta làm rượu bằng cách cho lên men ngũ cốc hoặc hoa quả (thường là nho); rồi sau đó chưng cất bằng quá trình đun sôi-bay hơi thông thường.

Marl là tên tắt của Marlboro - loại thuốc tiêu thụ số 1 thế giới. Thống kê ở Mỹ cho thấy Marl là thuốc của giới trung lưu da trắng. Trong số những người da trắng hút thuốc thì 60% hút thuốc Marl; trong khi đó chỉ có 6% dân da đen hút thuốc là hút loại này. 82% dân da đen hút Newport ⁶. Quảng cáo thuốc Marl cho nam - từ đầu - đã là những chàng cao bồi da trắng quất ngựa chạy trên thảo nguyên. Theo quy ước: bạn hút thuốc Marl, (cho nên) bạn nam tính, ít nhất cũng trung lưu, bạn tự chủ và có lẽ là “hay” .

K không say mặc dù Gin anh uống khá nặng. K không thể say vì K còn mải nghĩ. K nghĩ đến nhiều thứ; những thứ không tồn tại ở xung quanh trong vòng bán kính 10 mét. Người ta chỉ say khi uống mà không nghĩ. Khi người ta nghĩ, người ta không say được.

K nghĩ về thời cuộc. Công việc của K ở toà soạn khiến K tiếp xúc với đủ loại tin tức thế giới hàng ngày. K có cảm giác như thế giới này đang phát điên. Cứ nhìn ảnh một cô ả cai tù tươi cười thòng dây xích chó vào cổ một tù nhân trần truồng rồi lôi đi quanh trại giam, thì còn có thể nghĩ gì hơn ngoài việc cho rằng cô kia đã phát điên một cách có điều kiện? ⁷

Điên loạn có điều kiện. K nghĩ đến những thí nghiệm kinh điển của Paplov ⁸ về phản xạ có điều kiện; rồi đến những thí nghiệm sau này của Watson ⁹; không khỏi nhận ra rằng loài người đã được tập cho sự điên loạn và tê liệt khi nhìn thấy sự điên loạn.
Chó tiết nước bọt khi đèn sáng. ¹⁰

Người lên cơn điên khi thấy người khác…

Qua hàng ngàn năm, loài người chẳng tự do thêm mấy về mặt tư tưởng mà chỉ được giải phóng thêm về cơ bắp. Đời sống này vẫn nguyên dạng…

*
Vô thường

*
Nếu được cung cấp đầy đủ thức ăn, nước uống, một con chuột bạch có thể sống trong một cái lồng thí nghiệm chật hẹp cho đến lúc chết một cách bình thường.¹¹
Nếu được cung cấp đầy đủ thức ăn, nước uống, một người sẽ ngồi được ở nhà bao lâu mà vẫn thấy “bình thường”? ¹²

*
Người bạn gái của K yên lặng từ đầu. K không đoán được ý nghĩ của nàng. Nhưng nàng có vẻ hài lòng - thế là được rồi. K thích nàng. Nàng xinh xắn và khéo léo. Nàng hồn nhiên thụ hưởng sự được-đi-chơi-cùng-K vào một tối thứ Bảy. K lén quay sang nhìn nàng. Nàng đang mơ màng một điều gì đó; ánh mắt vui vui tản mát ở phía xa. K vội quay đi. Tiếng nhạc từ đôi loa Bose - một bài hát tình yêu - làm cho K không lộ tẩy. Cứ như thể nó đang thay K tâm sự với nàng.

Không có âm thanh, con người biết làm gì với ý nghĩ của mình?

*
Không kể loài người, các con đực của các loại động vật có vú chỉ thực hiện các hoạt động “cưa”, “tán”, “hẹn hò”, “cặp”, “bồ bịch” “gây ấn tượng” vào một mùa nhất định trong năm. Hoạt động này thường chỉ hạn chế ở việc dùng âm thanh ghẹo cái, đánh nhau tranh cái, nhảy cái. Chấm hết. Không đi kèm trách nhiệm sau cưa/tán/hẹn hò/cặp/bồ bịch; cũng không có ý thức trách nhiệm trước cưa/tán/hẹn hò/cặp/bồ bịch. Một tiến trình tự nhiên hoàn hảo.

Phần lớn thời gian còn lại trong năm, động vật có vú bậc cao chỉ phân biệt giữa thời gian săn mồi và nghỉ ngơi. Chúng không phân biệt ngày thường và cuối tuần; không có Gin, không có Marl, không có gái ở cạnh. Chúng không biết thế nào là “không có gì sướng bằng”.

“Gì” là một khái niệm xa lạ với thế giới tự nhiên.

“Bằng” là một khái niệm xa lạ với thế giới tự nhiên

*
Sự tự ý thức về sự phù phiếm cuối cùng thường cũng không ngăn được bản thân sự phù phiếm.

Sự tự nhận thức về khả năng nhận thức rút cục (thường) cũng không ngăn được vô thức.

*
11 giờ đêm K đưa bạn gái về nhà. Cô gái không dám đi lâu hơn giờ giới nghiêm của Mẹ. Tối thứ Bảy như vậy là hoàn hảo.

Trước khi đi ngủ, K. kiểm tra email và đọc tin cuối ngày.

Internet kéo con người lại gần; đồng thời bóp méo không gian và thời gian truyền thống; bóp méo nhịp sống của con người. K cảm thấy giấc ngủ bây giờ nặng nề hơn vì khi ngủ, K bị đẩy ra ngoài dòng chảy thác loạn đang diễn ra bên ngoài. Nỗi sợ bị bỏ rơi thường trực cả trong giấc ngủ. Buổi sáng nào cũng thế, việc đầu tiên K làm là kiểm tra email và đọc tin tức để yên tâm rằng mình vẫn còn tồn tại. Và, quan trọng hơn, mình “đang kết nối”.

K lên giường. K từ chối những ý nghĩ đang chạy nhảy trong đầu. K từ chối những chuỗi so sánh đang trỗi lên một cách khó cưỡng lại.

*
Những tiếng nói của một con người có thể một đời không bày tỏ hết. Bóng dáng của chúng lấp loá ở đây đó; đôi khi xấu tồi tệ so với cái mà chúng định thay thế. Sự vật lộn của con người là đáng quý nhưng bản thân sự vật lộn cũng không thể là cứu cánh khi sản phẩm của sự vật lộn vẫn chỉ là những miếng vỡ phù phiếm của tư tưởng.

K nghĩ về thế giới rộng lớn mà chẳng có chốn dung thân.

K nghĩ thứ Bảy tuần tới, có lẽ K sẽ ngồi nhà xem chương trình Thế Giới Động Vật.
Nhưng K sẽ giải thích thế nào với thế giới đây? K mới 25 tuổi, đẹp trai, có học, và chưa vợ.

Cần quá nhiều dũng cảm và nhận thức để có thể sống một cuộc sống thực sự trong thế giới này.

[1] Thống kê này do tác giả bịa ra.
[2] Thành Chương: hoạ sĩ Việt Nam đương đại có tiếng.
[3] Kurt Cobain: thành viên đứng đầu ban nhạc Rock nổi tiếng Nivarna.
[4] Che Guevara: một trong những thủ lĩnh cách mạng ở Cuba cùng thời với Fidel Castrol; một biểu tượng của tự do và nhiệt tình tuổi trẻ.
[5] Từ này do tác giả bịa ra bằng cách gõ vớ vẩn lên bàn phím.
[6] Từ này do tác giả bịa ra bằng cách gõ vớ vẩn lên bàn phím.
[7] Lấy ý từ ảnh chụp các cai tù nữ người Mỹ đối xử với tù binh Iraq trong vụ việc ầm ĩ hồi năm 2004.
[8] Paplov: nhà khoa học người Nga đã xây dựng khái niệm phản xạ có điều kiện và vô điều kiện dựa trên các thí nghiệm về sự tiết nước bọt của chó khi thấy đèn sáng.
[9] Watson: một nhà khoa học Mỹ, người nghiên cứu hành vi của con người như các phản xạ dựa trên các kích thích của môi trường.
[10] Watson: một nhà khoa học Mỹ, người nghiên cứu hành vi của con người như các phản xạ dựa trên các kích thích của môi trường.
[11] Các nhà khoa học đã làm thí nghiệm trên chuột bạch và thấy chúng có thể sống trong một cái lồng thí nghiệm nhỏ một cách “bình thường”, không có các biểu hiện điên loạn hoặc suy sụp thể chất.
[12] Theo như các thông tin mới nhất thì thời gian lâu nhất mà một người có thể giam mình trong một căn phòng ở dưới lòng đất, đầy đủ thức ăn, thậm chí có cả TV, nhưng không được tiếp xúc với bất kỳ ai là 40 ngày. Sau đó thì người kia không thể chịu đựng tiếp được.

Ghi vội ở Hà Nội (6): Bươm bướm

Nhà văn có một nỗi khổ hơn các nhà khác là không thể nói về nghề của mình trong lúc mình đang làm nghề. Họ không thể nói gì cả - về quá trình viết, về nhân vật, về câu chuyện, về mọi thứ diễn ra trong quá trình viết một tác phẩm. Họ chỉ có thể đứng rất im trong lúc đó. Nó rất giống như bắt một con bươm bướm; phải đứng rất im mới hy vọng bắt được nó.

Ở Hà Nội những ngày này, tôi cũng đứng im. Cùng lắm, tôi chỉ có thể nói là tôi không thể nói gì. Bởi vì cả Hà Nội bây giờ là một cái cười, một câu chuyện đùa, một tiếng kêu và một tiếng thở dài khổng lồ mà tôi đang cố nắm lấy. Tôi chỉ có 2 mắt, hai tai, và hai tay, và chừng ấy thời gian trong một ngày để sốngviết. Lúc nào cũng chìm trong cảm giác mình đang bơi trên một biển vàng, mọi nỗ lực thu vén của mình đều hết sức nực cười. Mà mình thì không thể ngừng bơi hoặc ngừng thấy vàng là quý giá.

Đấy, vàng hôm nay đã vọt qua ngưỡng 36 triệu rồi.

Ghi vội ở Hà Nội (5): Tất niên

Sau ba tuần về Hà Nội, ngày hôm nay tôi có thể nói chính xác câu mà tôi đã viết cách đây mấy năm trong truyện ngắn "Những ngày ở Việt Nam":

"Rồi thì nắng cũng hửng lên sau đợt rét dài"

Hôm nay, Hà Nội có nắng. Nắng rất ấm, vàng. Buổi chiều, tôi đi vào phố với một người bạn xem chiều 30. Từ Đội Cấn lên Nghi Tàm, trở lại Lý Thái Tổ, qua bờ Hồ, đường phố rộng thênh thang, không xe cộ, không tiếng còi, không tiếng nhạc. Kể cả Hàng Bạc, Hàng Đào, Đinh Liệt cũng chỉ còn là các con đường với những cửa hàng đã kéo kín cửa sắt. Ai cũng đã về nhà, làm cơm cúng tất niên, để chờ năm mới sang.

Năm mới mọi sự tốt lành.

Ghi vội ở Hà Nội (4)

Hôm qua có người bạn nhắn một dòng tin offline cho tôi và chắc cũng cho nhiều người khác - trích từ bài phỏng vấn Hồng Nhung về Trịnh Công Sơn: "Yêu được nhau là quý lắm, trong đời này, nếu bạn yêu được một ai (không chỉ là tình yêu đôi lứa), hãy yêu ngay vì biết đâu, ngày mai sẽ muộn. Cái lòng của mình mở sẵn thì mọi thứ sẽ dễ dàng hơn nhiều."

Tôi nhắn lại: "Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử viết đại ý: những tình yêu vĩ đại nhất trên đời thường có vẻ ngoài của một sự thờ ơ".

====
Hôm nay Hà Nội vắng. Thành phố vơi đi một nửa - những người về quê ăn Tết. Ở Hà Nội những ngày này, tôi hầu như không nghĩ gì cả. Đầu óc tiệm cận trạng thái không suy nghĩ. Nó cũng giống như là sự thờ ơ vậy. Nhưng thật ra, trong lòng tôi rất vui và tôi rất yêu mọi thứ - mặc dù tôi cũng chẳng biết là thứ gì, mà cũng chẳng quan trọng; đại khái là yêu; yêu vô hướng; yêu mà không có đối tượng nào cả; yêu chẳng buồn nói ra nữa.

Ghi vội ở Sài Gòn (2)

Buổi trưa hôm sau, tôi ngồi trong một quán cà phê với mấy người bạn, có người là nhạc sỹ/ca sỹ, có người là họa sỹ. Trong cuộc nói chuyện rất vui đó, một người kể câu chuyện đại khái như sau:

"Có một người đàn ông đến gặp Phật để xin đi theo Phật. Nhưng Phật không có nhà; chỉ có Anan tiếp ông ta. Anan nhìn xuyên 100 kiếp của người này, thấy ông ta tuyệt nhiên không làm một việc tốt nào. Anan nói "Ông chưa có duyên với Phật, chưa thể theo được." Nhưng người đàn ông này không chịu, vẫn tiếp tục ngồi chờ. Phật đi về, thấy ông ta ngồi ở cổng mới hỏi chuyện. Ông này kể lại. Phật nhìn vào 100 kiếp của ông này rồi nhận ông ta làm Phật tử vì Phật nói trong 100 kiếp, có một kiếp ông ta là con ruồi, đã bay quanh lư hương thờ Phật. Vậy là có duyên."

"Duyên" là một chữ kì diệu.

======

Hà Nội đang rạo rực đón Tết.

Dưới đây là bài hát đầu tiên trong đĩa nhạc đầu tiên của nhạc sỹ/ca sỹ tôi nói trên. CD này do bạn họa sỹ vẽ bìa :)

Ghi vội ở Sài Gòn (1)

Nửa đêm, tôi đi bộ từ khách sạn trên đường Mạc Thị Bưởi ra đường Đồng Khởi và Nguyễn Huệ xem đêm ở khu trung tâm Sài Gòn thế nào. Phố vắng. Một ông già ngoài 60, gầy, đen, đứng phía sau một cái xe đẩy nhỏ bán bánh mỳ kẹp. Quán hàng chỉ có một cái đèn chụp rất nhỏ thắp phía sau một khung kính để khách đi ngang thấy rõ là hàng bánh mỳ kẹp; bên trong khung kính là những miếng chả, giò lụa, giò thủ, dăm bông, xúc xích; bên cạnh là một cái chậu nhựa nhỏ đựng pate nhiều mỡ nấu nhừ, một chậu khác đựng rau thơm và một cái bát ô tô để cà rốt với xu hào muối thái con chì.

Ông già đứng sau cái xe đẩy nhỏ, cắt cắt thái thái rất chăm chú. Tôi không đói, không định ăn bánh mỳ, nhưng tôi đứng lại, nhẩm tính xem một người bán hàng rong như vậy trong một ngày sẽ bán được bao nhiêu tiền, lãi được bao nhiêu. Mùa hè trước, khi tôi về làm đám 49 ngày cho bà ngoại, các bà già trong họ ngồi vây quanh tôi trên phản, hỏi “thế mày đi làm bên đấy lương bao nhiêu cả con?”. Rồi các bà kêu lên, “ôi giời ơi, mày đi làm một năm thì bằng các bà làm cả đời”. Câu nói đấy cứ đeo đuổi tôi mãi - vì "cả đời" là một khoảng thời gian dài; có bao nhiêu tính toán, dè sẻn, vật lộn, đau khổ trong khoảng thời gian đó. Nông thôn Việt Nam là cả một bức tranh khác mà người trí thức, nhất là nhà văn, phải học, phải hiểu thì mới không trở nên hời hợt, ngay cả khi họ không viết về nông thôn.

- Cho cháu một cái bánh mỳ kẹp.

Ông già không nói gì; tiếp tục cắt cắt, thái thái. Tôi đứng nhìn, chờ.

Ngoài phố hầu như không có xe. Ông già tiếp tục cắt cắt, thái thái; tiếng dao trên thớt đều đều. Đột nhiên, ông già nói, giọng Nam Bộ:
- Thảy hết ra đi.

Tôi giật mình; lúc đó mới nhìn thấy phía sau ông già là một người phụ nữ nhỏ, ngồi sụp bên cạnh lò than nướng bánh mỳ phía dưới. Nhưng lúc đó, cái duy nhất mà tôi nghe thấy là mấy từ "Thảy hết ra đi". Chúng cứ âm vang bình thản, như một tiếng chuông dài trong thung lũng:
- Thảy hết ra đi. Thảy hết ra đi.

Bổ sung ngày 27: Đọc được bài này

Ghi vội ở Hà Nội (3)

Buổi sáng ra đầu đường:

- Xe ôm không em?
- Ra tháp Hà Nội bao tiền chú?
- Ở Hai Bà Trưng hả?
- Vầng
- 50 ngàn
- Trời, ngày nào cháu cũng đi.
- Ngày nào cũng đi à? Thế mọi ngày đi bao nhiêu?
- 25 hoặc 30 ngàn
- OK, 30 ngàn. Lên đi

Một lúc sau:
- Thế ngày nào cũng đi từ đấy ra à?
- Vầng
- Nhà trong đấy à?
- Vầng
- Đi làm à?
- Vầng
- Thế đi mấy giờ để chú qua đón hàng ngày luôn.
- Cháu đi mỗi lúc một giờ.
- Làm gì mà đi mỗi lúc một giờ? Đi bán hàng marketing à?
- Sao chú đoán giỏi thế?
- Thì đi mỗi lúc một giờ thì chả làm thế thì làm gì? Có đúng không?
- Hì, đùa chứ không ạ.
- Thế làm gì mà đi mỗi lúc một giờ? Đi làm nhà nước thì phải có giờ giấc thường xuyên chứ.
- Cháu buôn đô chú ạ.
- Ối giời, trông thế mà buôn đô. Thế dạo này đô bao nhiêu?
- Bán ra 21, đô lẻ thì rẻ hơn chú ạ.
- Thế cứ mua đô rồi bán à?
- Vầng.
- Thế thì giàu lắm nhỉ?
- Đâu chú. Giàu thì đã không phải đi xe ôm ạ.
- Thế ra tháp Hà Nội làm gì? Chỗ đấy khách sạn Somerset mà, đúng không?
- Vầng.
- Lấy đô của khách Tây à?
- Không, cháu giao hàng xách tay cho khách.
- Thế buôn cả hàng xách tay à?
- Vầng
- Buôn từ nước nào về?
- Mỹ ạ.
- Chết chết, Mỹ cơ à? Thế sống bên đấy à?
- Vầng
- Sướng nhỉ.
- Chẳng sướng đâu chú ạ.
- Mỹ mà còn không sướng. Thế buôn hàng xách tay thì người ta cứ đặt mình mang về cho người ta à?
- Vầng
- Thế buôn gì về? Iphone à?
- Không ạ.
- Hay là máy tính?
- Dạ không, sách ạ.
- Ui giời, ai lại xách tay sách bao giờ. Sách thì được mấy tiền.
- Vầng, éo le lắm chú ạ.

Chiều tối đi taxi từ bờ Hồ về nhà. Anh lái taxi cứ mở đi mở lại và hát rất hăng say theo bài gì đó có mấy câu “nói thế thôi nhưng thật ra anh rất đau lòng, giờ ai có yêu anh, anh chỉ yêu 50 phần trăm”

- Nhạc của ai đấy hả anh?

- Anh không biết, chỉ nghe thôi, không nhớ của ai.

Một lúc sau:

-Bài này tâm trạng. Cái chính là nó thật, em hiểu không? Nhạc nhẽo bây giờ thì nhiều, ca sỹ ca xiếc loạn cả lên; anh thật anh lái taxi, suốt ngày trên xe, không phải cái gì anh cũng nghe, giờ phải cái gì nó thật, người ta cần là cần cái thật, em hiểu không?

-Vầng.

Ngồi xe lúc tan tầm, mất 45 phút để đi từ bờ Hồ về Đội Cấn. Ngồi trong xe nghĩ được rất nhiều điều.

Ảnh minh họa lấy trên mạng

Bổ sung ngày 22: Nói đùa vậy mà cũng có bạn tưởng tôi đi buôn đô với hàng xách tay thật :)

Ghi vội ở Hà Nội (2)

Suốt tuần vừa rồi, đoàn trường tôi họp liên miên với các trường đại học và viện nghiên cứu ở Hà Nội. Ngày nào cũng từ sáng đến tối; có hôm hơn 10h đêm mới về (vì đi hát karaoke với sinh viên). Mệt nhưng vui.

Đoàn từ San Jose sang có 5 người - Phó hiệu trưởng của trường lớn, Dean của trường khoa học và nghệ thuật ứng dụng bên trong trường lớn, Giám đốc trường công tác xã hội, một giảng viên khác trong khoa CTXH, và tôi. Ngoài chuyện là người Việt Nam, thì tôi cũng trẻ nhất đoàn - và đều cách những người còn lại ít nhất là 20 tuổi. Cho nên cũng hay xảy ra trường hợp là khi đoàn bước vào phòng làm việc với đoàn của trường từ phía VN, thì trừ khi đã gặp tôi lần trước, những người từ phía VN thường mặc định tôi là cô phiên dịch đi cùng hoặc một cương vị gì đó tương tự, chứ không phải tư cách một thành viên và đồng nghiệp trong đoàn Mỹ. Có khi họ bắt tay cả bốn người kia mà không bắt tay tôi. Cho đến khi hai bên chủ và khách đã yên vị, và phía chúng tôi giới thiệu từng người trong đoàn, trong đó tôi được giới thiệu là "giáo sư" hoặc "giảng viên" của trường đại học bên kia, thì phía VN mới "à", "trẻ quá chết chết"...

Tôi có chạnh lòng không? Mấy năm trước thì có thể là có một chút. Nhưng bây giờ thì nói thực là không - hoàn toàn không. Những điều này là những điều không cơ bản. Bạn được gọi bằng cái gì không quan trọng. Người ta có bắt tay bạn không không quan trọng. Người ta để bạn ngồi mâm nào trong các cuộc tiếp khách cũng không quan trọng. Cái quan trọng là bạn ở đây và những điều mà bạn sẽ làm. Cá nhân tôi thấy may mắn vì mình là một phần trong những thứ đang diễn ra ở VN với ngành công tác xã hội. Bằng cấp, chức vụ, vị trí, xuất thân không có nghĩa lý gì so với sản phẩm và cái tác động thực sự mà một người tạo ra. Và ngay cả lời nói cũng rẻ tiền nốt.

Ghi vội ở Hà Nội

Tôi mới về Hà Nội được mấy ngày. Ngày 1, tôi ngồi hết một buổi chiều ở một hàng cắt tóc để cắt tóc. Cô bé gội đầu khoảng 18 tuổi, hỏi:
- Chị gội đầu kiểu gì?
Lần này thì tôi biết nói "Gì cũng được em ạ". Lần trước - tức mùa hè vừa rồi - cũng ở hàng cắt tóc này và cũng với câu hỏi này, tôi ngớ ra không hiểu "kiểu" ở đây là gì.

"Lẽ ra em phải bảo chị muốn gội đầu kiểu trường phái Chicago" - một người bạn đùa tôi như vậy khi tôi kể lại.

Quả thật là lúc đó, tôi cũng tưởng tượng một cái gì tương tự như vậy - có thể là các hàng gội đầu bây giờ có gội đầu ấn tượng, gội đầu tân cổ điển, gội đầu lập thể, gội đầu hậu hiện đại, gội đầu hiện sinh, gội đầu giải cấu trúc, gội đầu tối giản, gội đầu hiện thực phê phán hoặc ít nhất cũng gội đầu 2 nước, gội 3 nước, gội xả mát xa rửa mặt combo hay gì gì đó mà tôi không biết. Lúc ấy lúng túng và đã đang trong tư thế nằm trên ghế, mắt nhắm lại, tôi đành nói chung chung:
- Chị gội đầu bình thường, gội để cắt tóc thôi em ạ.
Ý tôi là em chỉ cần xả nước và gội qua một chút để cắt cho dễ - vì trong 10 năm qua thì những người cắt tóc cho tôi tại Mỹ bao giờ cũng chỉ mất 5 phút để xả nước và gội qua trước khi cắt tóc.

Em bé gội đầu vẫn kiên quyết:
- Vầng, nhưng chị gội kiểu gì?

Tôi bí quá:
- Thế em có những kiểu gội gì?

Em nói:
- Bọn em có Sunsilk, Pantene với Clear.

Ra thế. Cảm giác phải học lại về một nơi vốn thân thuộc với mình bắt đầu từ những thứ nhỏ trở đi là một cảm giác thú vị. Mà có lẽ phải nói là cảm giác quý giá. Từ góc độ người kể chuyện, tất cả những điều có thể làm nên “nghĩa” và “thực tại” ở tầng bên dưới của sự kể và minh họa đều là những thứ quý giá với người viết. Cho nên đối với tôi, mỗi lần về Hà Nội thời gian gần đây là một lần quý giá – quý giá vì sự thân quen và xa lạ của nó, quý giá vì được bắt đầu lại, được thấy sự bề bộn và liên tục chảy trôi ở đây, sự nghiễm nhiên của những thứ không bao giờ là nghiễm nhiên ở Mỹ… như những mỏ vàng cho người viết.

Một khi bạn đã là người viết văn, bạn sẽ không bao giờ ngừng là người viết. Bạn viết cả trong lúc nghe cô gái gội đầu nói “Vầng, nhưng chị gội kiểu gì?” Bạn viết cả trong lúc bạn nằm ngửa trên ghế để cho cô gái đó xả nước, xoa xà phòng, gãi đầu cho bạn, lật đầu bạn sang bên để gãi bên phải, rồi lật đầu bạn sang bên để gãi bên trái bằng những động tác tay uyển chuyển đến mức không hề có sự đứt gãy giữa gãi, lật, xả nước. Và bạn tiếp tục viết trong lúc cô gái đó lại xả nước lần 2, rồi lại xoa dầu gội, lại gãi, lại xả nước, lại xoa dầu, lại gội. Bạn viết bằng sự ghi nhận cái lúng túng của bạn trước một câu hỏi bình thường “Chị gội đầu kiểu gì?” Và trong sự ghi nhận thấm thía, bình tĩnh những cảm giác không chỉ ở trên da đầu bạn khi tiếp xúc với nước ấm, với một đôi bàn tay khác, với sự uyển chuyển đã nói trên, mà với những thứ khác nữa. Ví dụ của "những thứ khác" đó là việc bỗng nhận ra mồn một cái xa lạ và lưu vong về tâm lý của những người sinh ra và lớn lên ở một nơi, nhưng sinh sống và lập nghiệp ở một thế giới khác. Những chuyện này, nếu coi giản đơn thì chỉ là những lựa chọn và vào bất cứ lúc nào, nếu muốn, người ta đều có thể chấm dứt nó bằng cách lựa chọn chấm dứt nó. Nhưng nếu coi nó là phức tạp thì nó cũng rất phức tạp. Cả sự giản đơn và phức tạp đều là một phần của cái làm nên thực tại và cuộc sống con người.

Nếu nhận ra như thế thì ở Hà Nội bây giờ, phải viết 24/24 mới đủ thời gian. Ở Hà Nội bây giờ, ở Việt Nam bây giờ, cuộc sống cứ ứa ra, túa ra lênh láng như nước từ một đường ống chẳng may bị những người đặt cáp làm đường bổ vỡ vậy.