Học thế nào - sở tri chướng và phiền não chướng

Hôm nay tôi dạy buổi cuối cùng của kỳ này. Buổi hôm nay học về tuổi già và chúng tôi nói về việc đối mặt với cái chết. Chúng tôi nói về các lý thuyết của phương Tây, ví dụ lý thuyết của Elizabeth Kubler-Ross; rồi nói chuyện tại sao đa số người già sợ chết. Xong tôi hỏi sinh viên là các bạn có nghĩ là người ta có thể dùng ý chí để quyết định việc chết của mình như quyết định giơ tay lên hoặc bỏ tay xuống hay không? Tức là một ngày nào đó, bạn tự nhủ một cách chắn chắn "Tôi đã xong việc ở đây rồi; cuộc sống này với tôi thế là có thể chấm dứt", bạn biết chắc rằng không còn gì ở đây níu kéo bạn nữa và bạn ngồi xuống rồi nói "Nào, giờ ta chết" và thế là bạn dừng thở, giống như bạn quyết định giơ tay lên.

Sinh viên của tôi bảo cũng có thể; có nhiều người già bị bệnh, họ không muốn sống nữa, không muốn điều trị thì họ bỏ ăn dần rồi chết theo ý nguyện của họ.

Tôi bảo không, không phải bỏ ăn rồi chết; cũng không phải già có bệnh rồi quyết định chết. Mà là bạn có thể hoàn toàn khỏe mạnh, bạn có thể đang rất thành công, bạn hoàn toàn vui vẻ, bình thản khi nói "ta đã xong cuộc sống này, ta không còn gì ở đây để học nữa, ngày mai không mang lại giá trị gia tăng nào so với hôm nay" và bạn chết. Giống như đi đã ăn no thì ta chủ động dừng lại mặc dù thức ăn còn đầy trên bàn. Và ở đây có hai câu hỏi: thứ nhất, các bạn có thể nghĩ đến cái chết như cái gì đó mà bạn có thể chủ động quyết định trong cuộc đời bạn thay vì để nó "xảy ra" với bạn như đa số mọi người đều nghĩ thế; như đa số mọi người nghĩ đến việc sống lâu như một đặc ân/may mắn, và chết như một thứ mà họ phải chờ và phó mặc số phận? Thứ hai, nếu bạn muốn chủ động với cái chết của mình, thì bạn có thể dùng ý chí làm cho mình chết mà không cần đến việc nhịn ăn hay các phương pháp can thiệp khác (như thuốc ngủ, dao, súng, hoa hồng, nến, tàu điện, vv...)

Sinh viên của tôi bảo: không, không có chuyện đấy.

Tôi bảo có nhiều nhà sư có thể làm thế. Rồi tôi kể là bản thân tôi từng có lúc nhận biết rõ ràng nếu tôi nói với tôi "ta đã xong cuộc sống này" và biết chắc chắn điều đó, thì tôi sẽ ngừng thở. Tôi chưa thử nên không biết có đúng không, nhưng tôi có cảm giác rõ ràng như thế. Ngược lại, tôi cũng có cảm giác, chừng nào tôi còn bảo tôi sẽ không chết thì nhất định tôi sẽ không chết.

Cái chuyện tôi vừa nói ở trên không xa chuyện sở tri chướng và phiền não chướng. Nỗi sợ chết cũng như tất cả các cảm giác khác, chúng chỉ là thế mà thôi - chúng chỉ là các cảm giác; chúng đến liên tục, rồi chúng biến đổi, và rồi chúng ra đi, rồi chúng lại đến. Phút này mình vui, phút sau mình buồn. Phút này nghĩ cái này, phút sau nghĩ cái khác... cứ thế, cứ thế... Nhưng chúng chỉ là thế là thôi. Ngày trước, tôi cứ để những cảm xúc khác nhau lôi mình đi, hết lên cao lại xuống thấp, hết lên đỉnh núi lại xuống vực sâu - khiến mình mệt nhọc, chẳng làm được việc. Cho đến một ngày, tôi bảo "Đứng lại, mặc xác mày, tao không theo mày nữa". Thế là chúng đứng lại. Nói chính xác là tôi đứng lại. Những cái tình cảm và ý nghĩ thì vẫn đến mỗi phút, mỗi giây, mỗi khắc - vì đấy là việc của chúng, là bản chất của chúng, không thể thay đổi - nhưng mà tôi không theo chúng nữa.

Không theo chúng nữa - nhất là theo các cảm giác phiền muộn, đau buồn, theo các ý nghĩ cứ trở đi trở lại - thì tự nhiên đầu óc nhẹ bẫng, tiếp thu mọi thứ rất dễ dàng.

Phiền não chướng chính là việc để cho các cảm xúc và suy nghĩ phiền não lôi kéo, hành hạ mình như thể chúng với mình là một. Nhưng không phải vậy - chúng chỉ là chúng; kệ chúng thì rồi chúng sẽ thôi.

Sở tri chướng chính là việc để cho những suy nghĩ đứng chắn lối của mình. Suy nghĩ kiểu này chính là định kiến. Lấy ví dụ đơn giản, nếu các bạn gái tin rằng mình không thể giỏi toán, thì ngồi vào học toán là thấy đầu óc mụ mị. Nếu các bạn nam tin rằng mình không thể giỏi văn và ngoại ngữ, thậm chí còn tin con trai phải dốt văn, thì cái "sở tri" đó sẽ cản đường các bạn. Nói rộng ra, tất cả các tín điều về con người, thế giới, nhất là về bản thân mình sẽ là những cái hàng rào chắn bạn tiếp thu các kiến thức mới. Rộng nữa ra, chừng nào bạn chưa đạt tới hiểu biết rốt ráo về thế giới (trí tuệ Như Lai) thì mọi kiến thức bạn có, kể cả kiến thức uyên bác và tinh vi nhất, đều có thể chỉ là kiến thức nằm trong một hệ thống quy ước nhất định, nó là một mô phỏng và biến hiện mà thôi. Như thế thì mình luôn phải giữ một đầu óc thật rỗng và cởi mở để xem xét các hệ thống khác nữa, cho đến khi mình đi đến cái biết cuối cùng.

Bỏ chúng xuống, để chúng nó đấy, đừng theo chúng, bám vào chúng mỗi khi chúng trỗi lên. Gột sạch chúng, để cho đầu mình thật rỗng, thật sạch thì những kiến thức mới mới có chỗ để vào.

Bất cứ khi nào bạn đang học một điều mới mà một tình cảm hay ý nghĩ trỗi dậy cản bạn, bạn chỉ cần nhìn nó rồi đặt nó sang bên, bạn bảo "chắc gì" và bạn tiếp tục nghe cái điều mới... rồi suy xét. Đừng suy xét trước khi nghe xong.

Đặc biệt với các phiền muộn, bạn cần phải nhìn chúng, bỏ chúng xuống, đặt chúng sang bên. Chúng không phải là bạn. Chúng chỉ là thế mà thôi.

Bạn sẽ hỏi "chúng không phải là bạn" thì ai là bạn? Và cái người "bỏ" chúng xuống là ai? Tạm thời tôi sẽ nói thế này theo kinh nghiệm cá nhân: nếu bạn hít thở sâu, nhắm mắt và nhìn vào bên trong, thì cái phần tĩnh lặng nhất, sâu nhất ở trong cái làm thành sự nhận biết của bạn chính là bạn. Cái phần nằm yên lặng ở đáy tim bạn ấy. Hãy chỉ tin và theo cái đó thôi. Còn những cảm xúc và ý nghĩ chạy nhảy trên bề mặt, mặc kệ chúng. Chúng chỉ thế mà thôi.

Tôi nghe nói sau này, toàn bộ cảm giác về "tôi" về ngã sẽ biến mất. Nhưng trước khi đi đến đó, đầu tiên, hãy cứ bám vào cái tôi nằm yên lặng ở đáy tim bạn và để cho nó dẫn đường. Trong kinh nghiệm của tôi, nó độ lượng và sáng suốt hơn rất nhiều tất cả những thứ tình cảm, kiến thức chạy nhảy trên bề mặt mà ta hay nhầm tưởng là ta. Nó mới thực sự là "người học". 

Học như thế nào - Phần tổng quát

Học như thế nào? - Phần tổng quát

Phan Việt

“Học như thế nào?” là một câu hỏi phức tạp. Vì không có nhiều thời gian nên thay vì viết một bài nghị luận tử tế, tôi viết các mẩu ngăn ngắn để trình bày suy nghĩ về câu hỏi này – và chủ yếu xuất phát từ các kinh nghiệm cá nhân. Bản thân cách trả lời này cũng dựa trên việc áp dụng một trong những bài học lớn nhất của tôi trong suốt quá trình học tập và làm việc – đồng thời cũng là một quy tắc mà tôi dạy các sinh viên của tôi: chẻ nhỏ vấn đề. Ngoài ra, có một nguyên tắc lớn hơn: Với bất cứ vấn đề gì, dù phức tạp đến đâu, bạn cũng phải tóm tắt được bằng 3 ý lớn, và phải có thể tổng kết bằng một câu.

Để dễ hình dung điều này, có thể tưởng tượng: Khi con bạn, sếp bạn, học trò của bạn, một phóng viên báo chí, hay bạn của bạn hỏi bạn một câu hỏi phức tạp, nếu như bạn chỉ được phép nói 3 ý, hoặc nói một câu, thì bạn sẽ nói gì? 

Trên tinh thần như thế, tôi trả lời câu hỏi “Học như thế nào?” như thể tôi chỉ được nói ba điều lớn nhất mà tôi rút ra từ kinh nghiệm của mình. Tuy nhiên, vì tôi được tiếp xúc với cả hai nền văn hoá phương Đông và phương Tây, với các cách tiếp cận khác nhau cho câu hỏi “Học thế nào?” nên nên tôi sẽ trình bày 3 bài học phương Đông và 3 bài học phương Tây. Với cá nhân tôi, cả cách của phương Đông và phương Tây đều hữu ích – mặc dù khác nhau về phạm vi áp dụng.

Các mẩu viết trong series “Học như thế nào?” này sẽ được viết trực tiếp lên blog và vội, nên hy vọng các bạn đọc lấy ý, đừng quá bám vào lời.  Tôi cũng cần phải nói đối tượng chủ yếu mà tôi nhắm tới là các bạn trẻ ở vào giai đoạn cuối cấp ba - đang học đại học hoặc mới tốt nghiệp đại học. Bài này không hướng tới các em học cấp 1, cấp 2 – khi nào có dịp, tôi sẽ viết một bài khác về vấn đề này.

Để bắt đầu, tôi thấy cần phải làm rõ khái niệm “học”. “Học” có ít nhất 2 nghĩa mà cả phương Đông và phương Tây đều phân biệt. Phương Đông nói “tiên học lễ, hậu học văn” trong đó “học lễ” ám chỉ học cả đời, học làm người; còn “học văn” ám chỉ việc học các kiến thức, kỹ năng cụ thể. Phương Tây thì có khái niệm to learn và to study. Learn thường có thể hiểu là học nói chung, và việc học này sẽ kéo dài cả đời. Study là học hành/học tập, nghiên cứu, ví dụ như học trong trường – và sẽ chỉ xảy ra hữu hạn trong một khoảng thời gian nào đó (người nào học đến học vị cao nhất là tiến sỹ thì cũng chỉ mất chừng 20 năm trong trường). 

Khi trả lời câu hỏi “Học như thế nào?”, ta cần phân biệt rõ là ta đang nói tới cái học nào – học cả đời, học làm người như thế nào để có một cuộc đời tối ưu; hay là học như thế nào trong nhà trường để có thể tiếp thu tối ưu các kiến thức, kỹ năng, có thể đạt điểm cao, được học bổng, tìm được công việc tốt khi ra trường... 

Về lý thuyết, học trong trường là quá trình chuẩn bị, tập dượt, mô phỏng cho học nói chung, tiệm cận tới việc học nói chung. Học trong trường có mục đích cơ bản là trang bị 3 thứ - kiến thức (knowledge), kỹ năng (skills), và giá trị (values). Học chung thì hướng tới các mục đích khó định hình hơn – hạnh phúc, tăng trưởng, thăng hoa trong đời sống, sự thật, vv… - và thường phải dựa vào những kỹ năng, kiến thức, và giá trị được trang bị trong trường. Trong một xã hội lý tưởng với một nền giáo dục tốt thì học trong nhà trường và học chung nên có độ tương thích cao; là sự bổ trợ và nối dài của nhau. Trong một xã hội ấm ớ, thì học trong trường và học chung hoàn toàn lệch pha; học trong trường (tức hệ thống giáo dục – đào tạo) và những đo lường của nó hầu như không có giá trị gì trong đời sống thực. Bằng cấp của nhà trường – tức chứng chỉ chứng nhận về kỹ năng, kiến thức, và giá trị của một người – sẽ không còn ý nghĩa là con dấu đảm bảo chất lượng nhân lực trong xã hội đó. Cũng trong một xã hội ấm ớ, thì một người cần phải tự học rất nhiều để có thể thành công trong cuộc sống. 

Đến đây tôi cũng muốn nói thêm một điều: học trong trường (tức khái niệm giáo dục, đào tạo) là một thứ có tính xã hội; phục vụ mục đích tồn tại và chuyển giao kiến thức của một xã hội có tổ chức. Nó thay đổi theo thời đại; theo mô hình tổ chức của xã hội và các đòi hỏi cụ thể về kiến thức, kỹ năng của một xã hội  – các xã hội nguyên thủy không cần đến trường học tập trung; và các xã hội trong tương lai (200 nữa) có thể có một mô hình giáo dục hoàn toàn khác hiện tại. Chỉ bắt đầu từ Socrates ta mới có khái niệm trường học tập trung như hiện thấy. Giáo dục – đào tạo tập trung tại trường chỉ là một mô hình, một lựa chọn của xã hội con người để có thể truyền đạt các kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng cho thế hệ tiếp theo. Còn học nói chung trong đời sống thì là cái trường tồn chừng nào con người còn tồn tại và còn cần tìm ra sự thật về thế giới. Nó không nhất thiết xảy ra trong trường, bằng hình thức tập trung. Nói tóm lại: nhà trường là một môi trường chuyên nghiệp và có hiệu quả cho việc học xảy ra nhưng không phải là mô hình duy nhất. Những người như Bill Gates hay Mark Zuckerberg bỏ học vì họ chọn mô hình khác mà họ cho là tối ưu hơn học trong trường, phù hợp với họ hơn, chứ không phải họ không học. Bạn chỉ nên học theo họ nếu bạn, cũng như họ, đã tìm ra một mô hình học thay thế và tối ưu hơn cho cuộc đời bạn. 

Sau khi phân biệt khái niệm một cách sơ bộ như thế, thì tôi xin xác định là bài viết này nói tới các nguyên tắc chung để có thể học thành công trong cả trường học lẫn trong đời sống. Các nguyên tắc phương Tây thì có thể ứng dụng trực tiếp hơn với việc học trong trường; còn các nguyên tắc phương Đông thì ứng dụng được cho cả học trong trường và trong đời; nhưng quy trình “luyện” cho thành thục phương pháp thì phương Tây dễ hơn phương Đông. 

Tóm lại, học như thế nào?

1. Ba bài học từ phương Đông:

1.1. Cách khai mở trí tuệ: Định lực, nghiệp lực, và chuyển nghiệp

1.2. Cách vượt qua chướng ngại trí tuệ: Sở tri chướng và phiền não chướng

1.3. Cách sử dụng trí tuệ: Sử dụng ý thức, tiềm thức, tàng thức, và các thức khác trong việc học.

2. Ba bài học từ phương Tây:

2.1. Nguyên lý của việc học tốt: Vấn đề không phải là tư chất, vấn đề chỉ là hành vi học

2.2. Quy trình của việc học tốt: Từ ý tưởng đến triển khai ý tưởng thành mục tiêu - kế hoạch - hành động - và liên tục hành động.

2.3.  Thái độ để học tốt: Nếu bạn không làm gì, không ai có thể nói gì về bạn; nếu bạn làm, sẽ có người khen, kẻ chê.  Don’t take it personal; hãy học bằng cách nghe, trao đổi, chiêm nghiệm, hợp tác với tất cả mọi người, kể cả những người đối lập với bạn.

Bài sau: Cách khai mở trí tuệ - Định lực, nghiệp lực và chuyển nghiệp.